Tarih bize şunu öğretir: Bireyin bilincini belirleyen şey onun toplumsal varlığıdır. Vivian Maier (1926-2009), 20. yüzyıl Amerikan kapitalizminin kalbinde, Chicago ve New York sokaklarında yaşayan bir hayaletti. Mesleği dadılıktı; yani burjuvazinin çocuklarını büyüten, duygusal ve fiziksel emeğini satarak hayatta kalan bir mülksüzdü. Ancak Maier, bu maddi gerçekliğin antitezi olarak, elinde bir Rolleiflex kamera ile dünyanın en keskin gözlemcilerinden birine dönüştü.
Maier’in 100.000’den fazla negatifi neden kimseyle paylaşmadı, “sanatçı” kimliğini neden “işçi” kimliğinin arkasına gömdü?
Karl Marx, 1844 El Yazmaları‘nda yabancılaşmayı, işçinin kendi emeğinin ürününe, üretim sürecine ve nihayetinde kendi türsel varlığına yabancılaşması olarak tanımlar.
Maier bir dadıydı. Emeği, başkalarının çocuklarına aitti. Ürettiği sevgi ve bakım, bir meta gibi alınıp satılıyordu. Bu durum, onda derin bir öz-yabancılaşma yarattı. Gündüzleri itaatkâr, görünmez bir hizmetçiydi. Ancak diyalektik bir tepki olarak, “mesai dışı” zamanlarında (hatta bazen çocuklar yanındayken) eline kamerasını alıp sokağa çıktığında, iktidarı eline geçiriyordu.
Kamera, Maier için üretim araçlarına sahip olamayan bir işçinin, “gerçekliği” yeniden üretme aracıydı. Deklanşöre her bastığında, kapitalist sistemin ondan çaldığı “benliği” geri kazanıyordu. Fotoğrafları banyo ettirmemesi (çoğunu görmemişti bile), onun için sonucun değil, “eylemin” önemli olduğunu gösterir. O anı dondurmak, akıp giden ve kontrol edemediği zamana karşı bir direnişti.
Maier’in topluma gösterdiği yüzü, sert, maskülen giyinen, aksanlı konuşan, mesafeli bir dadıydı. Bu, tehlikeli bir dünyada hayatta kalmak için geliştirdiği zırhtı.
Kamerası aracılığıyla ortaya çıkan karanlıkta kalmış yüzü ise meraklı, vahşi, bazen acımasız ve derinlemesine insancıldı.
Bireyler de toplumlar da ancak karanlığın bilincine varıldığında aydınlanır.
Maier, sokaklarda yoksulları, sarhoşları, çöp tenekelerini ve burjuvazinin süslü kadınlarını fotoğraflarken, aslında toplumun karanlıkta kalmış tarafını belgeliyordu. Kendisi toplumun dışlanmış bir parçası olduğu için, dışlananlarla sessiz bir diyalog kuruyordu.
Ancak buradaki trajedi şudur: Maier, bu bütünleşme sürecini toplumsal alana taşıyamadı. Kutularca biriktirdiği negatifler, onun çözülmemiş içsel enerjisiydi. İstifçiliği, kapitalist mülkiyet hırsının patolojik bir yansıması değil, yoksunluk içindeki bir ruhun anıları ve nesneleri kaybetmeme çabasıydı.
Bugün “sanatçı” dediğimiz figür, kapitalist piyasada eserini pazarlayan kişidir. Maier ise sanatın kullanım değerini (kendisi için yarattığı tatmin), değişim değerine (para/şöhret) tercih etmiştir. Ya da buna mecbur kalmıştır.
Maier’in durumu, günümüzün “beyaz yakalı” veya “mavi yakalı” çalışanının durumundan farksızdır. Birçoğumuz, mesai saatlerinde sistemin dişlisi olurken, içimizde şiirler, resimler veya devrimci fikirler biriktiriyoruz.
Maier’in negatiflerini kutulara hapsetmesi gibi, modern insan da yaratıcılığını “hobi” adı altında hafta sonlarına hapseder.
Maier öldükten sonra eserleri keşfedildi ve milyonlarca dolarlık bir “sanat piyasası” nesnesine dönüştü. Yaşarken yoksulluk sınırında olan kadının gözleri, ölümünden sonra sermayeye hizmet etti. Bu, kapitalizmin en büyük ironisidir: Sistem, sizi ancak öldüğünüzde veya emeğiniz metalaştığında sever.
Biz “Ne Yapmalı?” diye sorarken, sadece siyasi bir örgütlenmeden bahsetmiyoruz; bilincin dönüştürülmesinden bahsediyoruz.
Vivian Maier vakası bize şunu gösteriyor: Bireysel kurtuluş (sanatla deşarj olmak, hobi edinmek) geçici bir terapidir, ancak kalıcı bir çözüm değildir. Maier, yeteneğine rağmen yalnız ve yoksul öldü. Çünkü sanat, toplumsallaşmadığı sürece bireyi kurtarmaz.
Sanatı ve yaratıcılığı, “işten arta kalan zaman”a sıkıştırmaktan kurtulmalıyız. Çalışma saatlerinin düşürülmesi, insanın kendine ve topluma yabancılaşmasını engelleyecek en temel taleptir ve bu ancak sistemin değişmesi veya sınıfın kendi için kavgasında mümkündür.
Sanatın sadece bir “piyasa ürünü” değil, bir ifade biçimi olduğu; her işçinin aynı zamanda bir sanatçı/düşünür olabileceği bir toplum inşa etmeliyiz.
Tıpkı Maier’in objektifi gibi, biz de toplumun ve kendimizin karanlık yanlarıyla (sömürü, yoksulluk, hırs) yüzleşmeli ve bunu sadece “fotoğraflamakla” yetinmeyip, değiştirmek için eyleme geçmeliyiz.
Vivian Maier, kapitalizmin tavan arasında saklanmış bir çığlığıydı. Onun sessizliğini anlamak, bugünün gürültüsünde kaybolan kendi potansiyelimizi anlamaktır.
Maier dünyayı sadece fotoğrafladı; oysa asıl mesele onu değiştirmektir. Işığın ve gölgenin kodları çözülmüş, yazılmış ve değiştirilebilmiştir. Mesele artık bu birikimin yanılsamaya değil aydınlanmaya hizmet etmesidir. Bunu ancak sınıfın, sınıf olarak kendi öznesi ile sahneye çıkması ile yapabiliriz.
Bir yanıt yazın